جستجو در سایت
جدیدترین مطالب
قمه زنی در محرم؛ حقیقتی که باید بدانید (و شاید ندانید!)
مقدمه
در میان انبوه آداب و رسوم عزاداری برای سالار شهیدان، امام حسین (ع)، رسمی وجود دارد که همواره بحثبرانگیزترین و جنجالیترین آئین محسوب میشود: قمه زنی یا تطبیر. این آیین که در آن عزاداران با شمشیر یا قمه بر سر خود میکوبند و خون جاری میکنند، سالهاست که به یکی از اصلیترین چالشهای فکری و فقهی در میان شیعیان تبدیل شده است. سؤال اصلی اینجاست: آیا این رفتار، ریشه در تاریخ و سنت دارد یا پدیدهای نوظهور است؟ آیا عملی پسندیده و ثوابآور است یا عملی خرافی و مذموم؟ در این مقاله، با نگاهی جامع و موشکافانه، ابعاد مختلف این آیین را از منظر تاریخ، فقه، پزشکی و اجتماعی مورد بررسی قرار خواهیم داد.
تطبیر یا قمه زنی چیست؟
قمه زنی که در منابع عربی با عنوان تطبیر (Tatbir) و در جنوب آسیا با نامهای قمه زنی (Qama Zani) یا زنجیرزنی با تیغه (Zanjeer Zani) شناخته میشود، شکلی از آیینهای خودآزاری است که توسط برخی از شیعیان در ایام محرم، به ویژه در روز عاشورا و چهلم (اربعین) انجام میشود. در این آیین، عزاداران با استفاده از شمشیر، قمه یا زنجیرهایی که تیغههای فلزی به آنها متصل است، به سر یا پشت خود ضربه وارد کرده و باعث جاری شدن خون میشوند. هدف از این کار، همدلی و همراهی با رنج و درد امام حسین (ع) و یارانش در واقعه کربلا بیان شده است.
ریشهها و پیشینه تاریخی
یکی از مهمترین پرسشها در مورد قمه زنی، پیشینه تاریخی آن است. برخلاف تصور برخی که این آیین را ریشهدار در تاریخ اسلام میدانند، شواهد تاریخی نشان از نوظهور بودن آن دارد.
نظریه آغاز از ایران و تأثیرپذیری از فرهنگهای دیگر
بسیاری از پژوهشگران، ریشه قمه زنی را به قرن نوزدهم میلادی و به دوران قاجار در ایران بازمیگردانند. این آیین برای اولین بار توسط قبایل قزلباش (طوایف ترکمان شیعه که در به قدرت رسیدن صفویان نقش کلیدی داشتند) معرفی شد. این قبایل این عمل را به عنوان یک روش عزاداری از فرهنگ آسیای مرکزی به همراه آورده بودند. جالب اینجاست که برخی نظریهها، ریشههای این خودآزاری را حتی فراتر برده و به آیینهای سکاها (مردمان باستانی آسیای مرکزی) مرتبط میدانند که در مرگ قهرمانان اسطورهای خود به عزاداری خونین میپرداختند. همچنین نظریه تأثیرپذیری از آئین مسیحیت کاتولیک نیز مطرح شده است، چراکه در این آیین نیز گاهی خودآزاری به عنوان بازآفرینی رنجهای مسیح انجام میشود.
نقل تاریخی از یک روحانی
یکی از اولین گزارشهای مستند از این رفتار، مربوط به یک روحانی تهرانی به نام فاضل دربندی است. او در قرن نوزدهم به دلیل رفتارهای عجیبش در مجالس عزاداری از جمله قمه زنی، از شهرهای مختلف شیعهنشین تبعید شد. این نقل، نشان میدهد که این آیین در آن زمان نیز رفتاری نادرست و ناپسند تلقی میشده است.
دیدگاه مراجع تقلید و فقها (فتواها)
مسئله قمه زنی، یکی از محلهای اختلاف بزرگ میان مراجع تقلید شیعه است. نظر علما در این مورد را میتوان به سه دسته کلی تقسیم کرد.
دسته اول: قائل به حرمت (حرام)
اکثریت قاطع مراجع معاصر، قمه زنی را به دلیل «خودآزاری»، «وهن مذهب» (بیآبرویی برای دین) و «بدعت» بودن، حرام میدانند. برخی از برجستهترین این علما عبارتند از:
- آیتالله خامنهای (رهبر معظم انقلاب): ایشان به صراحت قمه زنی را عملی «باطل» و یک «سنت جعلی» خوانده و فرمودهاند: «قمه زنی کار باطلی است… با این کار مخالفم و آن را تأیید نمیکنم».
- آیتالله سیستانی (مرجع تقلید عراق): ایشان با استناد به این که این عمل باعث آسیب به بدن و یا بیآبرویی برای دین میشود، آن را جایز نمیدانند و تأکید دارند که اعمالی که باعث «سوءتفاهم و تحقیر مذهب» میشود باید ترک شود.
- آیتالله مکارم شیرازی و آیتالله نوری همدانی: این مراجع نیز بر حرمت این عمل تأکید کرده و آن را به دلیل آسیب بدنی و نشان دادن چهرهای خشن از شیعه، حرام اعلام کردهاند.
- علامه شهید مطهری: این اندیشمند بزرگ اسلامی، قمه زنی را عملی فاقد پشتوانه عقلانی و شرعی دانسته و آن را یک «انحراف» آشکار خوانده است.
دسته دوم: قائل به جواز (مشروط)
تعداد معدودی از فقها، قمه زنی را به شرط آنکه باعث «آسیب جدی» به بدن نشود، مجاز دانستهاند. از جمله این افراد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- آیتالله محمدعلی اراکی: جواز این عمل را منوط به عدم آسیب به بدن دانستهاند.
- آیتالله محمد اسحاق فیاض: ایشان نیز در صورت عدم آسیب جدی، آن را جایز میدانند.
دسته سوم: قائل به استحباب (توصیه)!
در اقلیتی بسیار کوچک، برخی فقها مانند آیتالله بشیر نجفی یا آیتالله محمد جعفر همودی عاملی به جواز یا حتی استحباب آن قائل شدهاند. جالب است که آیتالله سید محمدحسین فضلالله (از علمای لبنان) که قبلاً فتوا به حرمت داده بود، بعدها موضع خود را تغییر داد و آن را حرام اعلام کرد.
نقدها و آسیبشناسی
مخالفان و موافقان بسیاری برای این آیین وجود دارد. مهمترین نقدهای وارد بر قمه زنی عبارتند از:
۱. خودآزاری و آسیبهای جسمانی
جدای از نگاه شرعی، از منظر پزشکی، قمه زنی عملی بسیار خطرناک است. تحقیقات پزشکی نشان داده که این کار میتواند باعث ایجاد زخمهای عمیق، اسکارهای هیپرتروفیک (جوشگاههای برجسته)، عفونتهای شدید و حتی انتقال بیماریهای خطرناکی مانند هپاتیت C و ایدز (HIV) در صورت استفاده مشترک از ابزارآلات شود.
۲. وهن مذهب و سوءاستفاده دشمنان
یکی از اصلیترین دلایل فقها برای مخالفت با قمه زنی، این است که این عمل، تصویری خشن، عقبمانده و غیرانسانی از تشیع در اذهان عمومی جهان ارائه میدهد و بهانه خوبی برای دشمنان اسلام فراهم میکند تا چهرهای تروریستی و متعصب از شیعیان نشان دهند. آیتالله سیستانی به صراحت فرمودهاند که اعمالی که برای غیرمسلمانان قابل درک نیست و باعث تحقیر دین میشود، باید ترک شود.
۳. عدم وجود سابقه در سنت معصومین (ع)
مهمترین نقد ماهوی این است که هیچیک از معصومین (ع) و نه حتی صحابه و بزرگان دین، چنین رفتاری نداشتهاند و کسی را به آن توصیه نکردهاند. امام حسین (ع) در روز عاشورا با عزت و افتادگی به شهادت رسیدند و آیین عزاداری باید به گونهای باشد که پیام آن نهضت، یعنی ظلمستیزی و امر به معروف، را به بهترین شکل منتقل کند.
جمعبندی
قمه زنی، آیینی است که با وجود قدمت تاریخی نسبتاً کم (حدود ۲۰۰ ساله)، به یکی از چالشبرانگیزترین مسائل در میان شیعیان تبدیل شده است. در حالی که هدف اولیه از هر گونه عزاداری، ابراز همدردی با مصائب اهلبیت (ع) است، اما این هدف هرگز نمیتواند وسیلهای را توجیه کند که هم از نظر شرعی (به جز اقلیتی ناچیز) حرام و بدعت، از نظر عقلی غیرقابل قبول و از نظر پزشکی خطرناک است. اکنون دیگر زمان آن رسیده که با تکیه بر عقل و پیروی از فقهای بزرگ و بصیر، روشهای عزاداری را به سمت و سویی سوق دهیم که علاوه بر حفظ حرمت و عظمت سیدالشهدا (ع)، موجب عزت و آبروی شیعه در جهان شود.
