متن، ترجمه، سند و روایات زیارت اربعین حسینی

زیارت اربعین یکی از مهم‌ترین، برجسته‌ترین و مفاهیم‌سازترین شعائر دینی در مکتب تشیع است. روز بیستم ماه صفر که مصادف با چهلمین روز شهادت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) و یاران باوفای ایشان در کربلاست، همواره برای شیعیان جهان نقطه عطفی در تجدید بیعت با آرمان‌های حسینی به شمار می‌رود. خواندن متن زیارت اربعین با ترجمه فارسی در این روز، نه‌تنها یک عمل مستحبی پرفضیلت، بلکه رمزی از پایبندی به ولایت و خط سرخ شهادت است.
در این مقاله، علاوه بر بررسی احادیث و روایات درباره زیارت اربعین، متن کامل این زیارت شریف همراه با ترجمه روان فارسی و کیفیت زیارت جابر بن عبدالله انصاری در روز اربعین ارائه شده است.

۱. فضیلت و اهمیت زیارت اربعین در روایات (علامت‌های مؤمن)

در اهمیت زیارت روز اربعین، احادیث معتبری از معصومین (علیهم‌السلام) نقل شده است. شیخ طوسی در دو کتاب شریف «تهذیب» و «مصباح» از امام حسن عسکری (علیه‌السلام) روایت کرده است که ایشان نشانه‌های مؤمن را در «پنج چیز» خلاصه فرموده‌اند:
۱. خواندن پنجاه‌واندی رکعت نماز: (۱۷ رکعت نماز واجب شبانه‌روزی به همراه ۳۴ رکعت نافله). ۲. زیارت اربعین امام حسین (ع). ۳. انگشتر به دست راست کردن. ۴. پیشانی را در سجده بر خاک نهادن. ۵. بلند گفتن «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحیِمِ».
قرار گرفتن زیارت اربعین در کنار فرایض و سنن اساسی اسلام همچون نماز، نشان‌دهنده جایگاه راهبردی این زیارت در تحکیم هویت دینی و ایمانی شیعیان است.

۲. متن زیارت اربعین با ترجمه فارسی (روایت صفوان جمّال از امام صادق)

کیفیت اول زیارت اربعین بر اساس روایتی است که شیخ طوسی از صفوان جمّال نقل کرده است. صفوان می‌گوید مولایم امام صادق (علیه‌السلام) درباره زیارت اربعین فرمودند: «هنگامی‌که بخش قابل توجهی از روز برآمد، این زیارت را بخوان:»
فراز اول: گواهی بر مقام شهادت و کرامت امام حسین (ع)
«السَّلامُ عَلَىٰ وَلِیِّ اللّٰهِ وَحَبِیبِهِ، السَّلامُ عَلَىٰ خَلِیلِ اللّٰهِ وَنَجِیبِهِ، السَّلامُ عَلَىٰ صَفِیِّ اللّٰهِ وَابْنِ صَفِیِّهِ، السَّلامُ عَلَى الْحُسَیْنِ الْمَظْلُومِ الشَّهِیدِ، السَّلامُ عَلَىٰ أَسِیرِ الْکُرُباتِ وَقَتِیلِ الْعَبَرَاتِ.» سلام بر ولی خدا و محبوبش، سلام بر دوست خدا و برجسته و شریفش، سلام بر بنده برگزیده خدا و فرزند برگزیده‌اش، سلام بر حسین مظلوم و شهید، سلام بر آن دچار پریشانی‌ها و کشته اشک‌ها.
«اللّٰهُمَّ إِنِّى أَشْهَدُ أَنَّهُ وَ لِیُّکَ وَابْنُ وَلِیِّکَ، وَصَفِیُّکَ وَابْنُ صَفِیِّکَ، الْفَائِزُ بِکَرَامَتِکَ، أَکْرَمْتَهُ بِالشَّهَادَهِ، وَحَبَوْتَهُ بِالسَّعَادَهِ، وَاجْتَبَیْتَهُ بِطِیبِ الْوِلادَهِ، وَجَعَلْتَهُ سَیِّداً مِنَ السَّادَهِ، وَقَائِداً مِنَ الْقَادَهِ، وَذَائِداً مِنَ الذَّادَهِ، وَأَعْطَیْتَهُ مَوَارِیثَ الْأَنْبِیَاءِ، وَجَعَلْتَهُ حُجَّهً عَلَىٰ خَلِیلِکَ مِنَ الْأَوْصِیَاءِ، فَأَعْذَرَ فِی الدُّعَاءِ، وَمَنَحَ النُّصْحَ،» خدایا من گواهی می‌دهم که حسین ولی تو و فرزند ولی تو و برگزیده تو و فرزند برگزیده توست، حسینی که به کرامتت رسیده و او را به شهادت گرامی داشتی و به خوشبختی ویژه‌اش ساختی و به پاکی ولادت برگزیدی و او را آقایی از آقایان و پیشروی از پیشروان و مدافعی از مدافعان حق قرار دادی و میراث‌های پیامبران را به او عطا کردی و او را از میان جانشینان، حجّت بر بندگانت قرار دادی و در دعوتش جای عذری باقی نگذاشت و از خیرخواهی دریغ نورزید.


فراز دوم: فلسفه قیام عاشورا (نجات انسان‌ها از جهالت)
یکی از مفاهیم کلیدی و معارفی در متن زیارت اربعین، تبیین دلیل و فلسفه شهادت امام حسین (ع) یعنی رهایی مردم از نادانی و سرگردانی است:
«وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَهِ، وَحَیْرَهِ الضَّلالَهِ، وَقَدْ تَوَازَرَ عَلَیْهِ مَنْ غَرَّتْهُ الدُّنْیا، وَبَاعَ حَظَّهُ بِالْأَرْذَلِ الْأَدْنىٰ، وَشَرَىٰ آخِرَتَهُ بِالثَّمَنِ الْأَوْکَسِ، وَتَغَطْرَسَ وَتَرَدَّىٰ فِی هَوَاهُ، وَأَسْخَطَکَ وَأَسْخَطَ نَبِیَّکَ وَأَطَاعَ مِنْ عِبادِکَ أَهْلَ الشِّقاقِ وَالنِّفاقِ، وَحَمَلَهَ الْأَوْزارِ، الْمُسْتَوْجِبِینَ النَّارَ، فَجاهَدَهُمْ فِیکَ صابِراً مُحْتَسِباً حَتَّىٰ سُفِکَ فِی طَاعَتِکَ دَمُهُ وَاسْتُبِیحَ حَرِیمُهُ؛ اللّٰهُمَّ فَالْعَنْهُمْ لَعْناً وَبِیلاً، وَعَذِّبْهُمْ عَذاباً أَلِیماً.» و جانش را در راه تو بذل کرد تا بندگانت را از جهالت و سرگردانی گمراهی برهاند، درحالی‌که بر ضدّ او به کمک هم برخاستند، کسانی که دنیا مغرورشان کرد و بهره واقعی خود را به فرومایه‌تر و پست‌تر چیز فروختند و آخرتشان را به کمترین بها به گردونه فروش گذاشتند، تکبّر کردند و خود را در دامن هوای نفس انداختند، تو را و پیامبرت را به خشم آوردند و اطاعت کردند از میان بندگانت، اهل شکاف‌افکنی و نفاق و بارکشان گناهان سنگین و سزاواران آتش را، پس با آنان درباره تو صابرانه و به حساب تو جهاد کرد تا در طاعت تو خونش ریخته شد و حریمش مباح گشت؛ خدایا آنان را لعنت کن لعنتی سنگین و عذابشان کن عذابی دردناک.


فراز سوم: وفای به عهد و طهارت اهل‌بیت (ع)
«السَّلامُ عَلَیْکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا ابْنَ سَیِّدِ الْأَوْصِیاءِ، أَشْهَدُ أَنَّکَ أَمِینُ اللّٰهِ وَابْنُ أَمِینِهِ، عِشْتَ سَعِیداً، وَمَضَیْتَ حَمِیداً، وَمُتَّ فَقِیداً، مَظْلُوماً شَهِیداً، وَأَشْهَدُ أَنَّ اللّٰهَ مُنْجِزٌ مَا وَعَدَکَ، وَمُهْلِکٌ مَنْ خَذَلَکَ، وَمُعَذِّبٌ مَنْ قَتَلَکَ، وَأَشْهَدُ أَنَّکَ وَفَیْتَ بِعَهْدِ اللّٰهِ، وَجاهَدْتَ فِی سَبِیلِهِ حَتّىٰ أَتَاکَ الْیَقِینُ، فَلَعَنَ اللّٰهُ مَنْ قَتَلَکَ، وَلَعَنَ اللّٰهُ مَنْ ظَلَمَکَ، وَلَعَنَ اللّٰهُ أُمَّهً سَمِعَتْ بِذٰلِکَ فَرَضِیَتْ بِهِ؛» سلام بر تو ای فرزند رسول خدا، سلام بر تو ای فرزند سرور جانشینان، گواهی می‌دهم که تو امین خدا و فرزند امین اویی، خوشبخت زیستی و ستوده درگذشتی و از دنیا رفتی گم‌گشته و مظلوم و شهید، گواهی می‌دهم که خدا وفاکننده است آنچه را به تو وعده داده و نابودکننده کسانی که از یاری‌ات دریغ ورزیدند و عذاب کننده کسانی که تو را کشتند و گواهی می‌دهم که تو به عهد خدا وفا کردی و در راهش به جهاد برخاستی تا آن‌که مرگ به سویت آمد، پس خدا لعنت کند کسانی که تو را کشتند و به تو ستم کردند و این جریان را شنیدند و به آن خشنود شدند؛


«اللّٰهُمَّ إِنِّی أُشْهِدُکَ أَنِّی وَلِیٌّ لِمَنْ والاهُ، وَعَدُوٌّ لِمَنْ عاداهُ، بِأَبِی أَنْتَ وَأُمِّی یَا ابْنَ رَسُولِ اللّٰهِ، أَشْهَدُ أَنَّکَ کُنْتَ نُوراً فِی الْأَصْلابِ الشَّامِخَهِ، وَالْأَرْحامِ الْمُطَهَّرَهِ ، لَمْ تُنَجِّسْکَ الْجاهِلِیَّهُ بِأَنْجاسِها، وَلَمْ تُلْبِسْکَ الْمُدْلَهِمَّاتُ مِنْ ثِیابِها، وَأَشْهَدُ أَنَّکَ مِنْ دَعائِمِ الدِّینِ، وَأَرْکانِ الْمُسْلِمِینَ، وَمَعْقِلِ الْمُؤْمِنِینَ، وَأَشْهَدُ أَنَّکَ الْإِمامُ الْبَرُّ التَّقِیُّ الرَّضِیُّ الزَّکِیُّ الْهادِی الْمَهْدِیُّ،» خدایا من تو را شاهد می‌گیرم که من دوستم با آنان‌که او را دوست دارند و دشمنم با آنان‌که با او دشمن‌اند، پدر و مادرم فدایت ای فرزند رسول خدا، گواهی می‌دهم که تو در صلب‌های بلندمرتبه و رحم‌های پاک نوری بودی، جاهلیت با ناپاکی‌هایش تو را آلوده نکرد و از جامه‌های تیره و تارش به تو نپوشاند و گواهی می‌دهم که تو از ستون‌های دین و پایه‌های مسلمانان و پناهگاه مردم مؤمنی و گواهی می‌دهم که پیشوای نیکوکار، با تقوا، راضی به مقدرات حق، پاکیزه، هدایت کننده و هدایت شده‌ای.


فراز چهارم: اعلام آمادگی و یاری امام (ع)
«وَأَشْهَدُ أَنَّ الْأَئِمَّهَ مِنْ وُلْدِکَ کَلِمَهُ التَّقْوىٰ، وَأَعْلامُ الْهُدىٰ، وَالْعُرْوَهُ الْوُثْقىٰ، وَالْحُجَّهُ عَلَىٰ أَهْلِ الدُّنْیا، وَأَشْهَدُ أَنِّی بِکُمْ مُؤْمِنٌ، وَبِإِیابِکُمْ مُوقِنٌ، بِشَرایِعِ دِینِی، وَخَواتِیمِ عَمَلِی، وَقَلْبِی لِقَلْبِکُمْ سِلْمٌ، وَأَمْرِی لِأَمْرِکُمْ مُتَّبِعٌ، وَنُصْرَتِی لَکُمْ مُعَدَّهٌ حَتَّىٰ یَأْذَنَ اللّٰهُ لَکُمْ، فَمَعَکُمْ مَعَکُمْ لَامَعَ عَدُّوِکُمْ، صَلَواتُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ، وَعَلَىٰ أَرْواحِکُمْ وَأَجْسادِکُمْ، وَشاهِدِکُمْ وَغَائِبِکُمْ، وَظَاهِرِکُمْ وَبَاطِنِکُمْ، آمِینَ رَبَّ الْعالَمِینَ.» و گواهی می‌دهم که امامان از فرزندانت، اصل تقوا و نشانه‌های هدایت و دستگیره محکم و حجّت بر اهل دنیا هستند و گواهی می‌دهم که من به یقین مؤمن به شمایم و به بازگشتتان یقین دارم، بر اساس قوانین دینم و پایان‌های کردارم و قلبم با قلبتان در صلح است و کارم پیرو کارتان می‌باشد و یاری‌ام برای شما آماده است تا خدا به شما اجازه دهد، پس با شمایم نه با دشمنانتان، درودهای خدا بر شما و بر ارواح و پیکرهایتان و بر حاضر و غایبتان و بر ظاهر و باطنتان، آمین ای پروردگار جهانیان.


(مستحب است پس از پایان زیارت، دو رکعت نماز زیارت اربعین خوانده شود و زائر هر چه می‌خواهد دعا کند.)

۳. کیفیت زیارت جابر بن عبدالله انصاری در روز اربعین

دومین کیفیت زیارت روز بیستم صفر، مرتبط با جابر بن عبدالله انصاری (صحابی جلیل‌القدر پیامبر) و هم‌سفرش عطیه عوفی کوفی است. جابر به‌عنوان اولین زائر اربعین حسینی، مناسک زیارت را به شکل زیر انجام داد:
۱. غسل زیارت در آب فرات: با ورود به منطقه غاضریه، جابر در فرات غسل کرد و لباس پاکیزه پوشید. ۲. معطر ساختن بدن: با استفاده از گیاه خوشبوی «سُعد» خود را معطر ساخت. ۳. حضور با خشوع و پای برهنه: با پای برهنه به سوی مزار مطهر امام حسین (ع) حرکت کرد. ۴. تکبیر و بیهوشی: بالای سر مبارک حضرت سه بار ذکر «اللَّهُ أَکْبَرُ» گفت و از شدت غم و اندوه بیهوش شد. ۵. قرائت زیارت: پس از به هوش آمدن عبارت «السَّلامُ عَلَیْکُمْ یَا آلَ اللّٰهِ…» را قرائت نمود که شباهت زیادی به زیارت نیمه رجب دارد.
زیارت اربعین منشور کامل امام‌شناسی، عدالت‌خواهی و مبارزه با جهالت است. قرائت متن عربی و توجه به ترجمه زیارت اربعین، فرصتی ارزشمند برای زائران در روز بیستم صفر فراهم می‌کند تا پیوند خود را با ولایت اهل‌بیت مستحکم‌تر کرده و آمادگی خود را برای نصرت حق اعلام نمایند.