چله شو در مازندران؛ آداب و رسوم شب یلدا در شمال

چله شو در مازندران یکی از کهن‌ترین و زیباترین آیین‌های ایرانی است که با گذشت قرن‌ها، همچنان اصالت خود را در میان مردم طبرستان حفظ کرده است. این شب که در زبان محلی به آن «چله شو» می‌گویند، مصادف با شب اول زمستان است و زمانی برای پیوند دوباره با طبیعت و تحکیم روابط خانوادگی محسوب می‌شود. ما در وب‌سایت معلم‌کالا (moallemkala.ir) قصد داریم نگاهی عمیق و تخصصی به این سنت دیرینه بیندازیم.

فلسفه و تاریخچه چله شو در فرهنگ مردم شمال

در تقویم طبری، شب یلدا یا همان چله شو در مازندران، مرز میان پاییز و شروع فصل سرد است. مردم مازندران باستان معتقد بودند که در این شب، خورشید دوباره متولد می‌شود و روشنایی بر تاریکی پیروز می‌گردد. بر خلاف بسیاری از مناطق، در شمال ایران این آیین پیوندی ناگسستنی با کشاورزی و برکت محصولات دارد.

طبق داده‌های آماری موجود، استان مازندران با جمعیتی بالغ بر ۳ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر، یکی از استان‌هایی است که بیشترین پایبندی به رسوم بومی را دارد. حدود ۴۷% از این جمعیت در مناطق روستایی زندگی می‌کنند که در این مناطق، نرخ مشارکت در مراسم‌های سنتی مانند چله‌شو تا ۹۲% برآورد می‌شود. این آمار نشان‌دهنده زنده بودن فرهنگ طبری در لایه‌های مختلف جامعه است.

تدارکات اقتصادی و آماری برگزاری مراسم در مازندران

برگزاری آداب و رسوم شب یلدا در مازندران علاوه بر جنبه فرهنگی، دارای ابعاد اقتصادی قابل توجهی است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که هزینه‌های سبد خرید شب یلدا برای هر خانوار مازندرانی در سال‌های اخیر تحت تاثیر شاخص‌های تورمی قرار گرفته است، اما با این حال، حدود ۸۵% از خانواده‌ها تهیه اقلام اصلی سفره را اولویت خود می‌دانند.

از نظر تفکیک جنسیتی، نقش زنان در مدیریت و اجرای این مراسم بسیار پررنگ است. بر اساس گزارش‌های غیررسمی، بیش از ۹۰% مراحل آماده‌سازی غذاهای شب یلدا مازندرانی و تنقلات سنتی توسط زنان خانه صورت می‌گیرد. این در حالی است که مردان بیشتر وظیفه تامین مایحتاج و برگزاری بخش‌های بیرونی مراسم را بر عهده دارند.

سفره رنگین چله شو؛ شکوه طعم‌های مازندرانی

سفره‌ای که در این شب پهن می‌شود، نمادی از برکت و فراوانی است. یکی از مهم‌ترین بخش‌های این سفره، حضور میوه‌های محلی و محصولات باغی شمال است.

غذاهای اصلی و نان‌های محلی

در شب چله، شام اصلی معمولاً شامل «مرغ شکم‌پر» با رب انار محلی یا «کدو پلو» (کئی پلا) است. استفاده از دانه‌های انار وحشی و گردو در تمامی این غذاها مشترک است. طبق آمارهای کشاورزی، مازندران با تولید بیش از ۴۰% مرکبات کشور، سهم عمده‌ای در تامین میوه‌های سفره یلدای ایرانیان دارد.

تنقلات خاص؛ پشت‌زیک و پیسری گِرس

«پشت‌زیک» که نوعی سوهان کنجدی با عسل است و «پیسری گِرس» که از ترکیب برنج برشته و گردو تهیه می‌شود، از اجزای جدایی‌ناپذیر سفره چله شو در مازندران هستند. جالب است بدانید که در میان گروه‌های سنی مختلف، افراد بالای ۵۰ سال بیشترین تمایل (حدود ۷۸%) را به مصرف تنقلات سنتی دارند، در حالی که در نسل جوان این رقم به حدود ۴۵% می‌رسد.

آیین‌ها و بازی‌های سنتی در شب طولانی سال

بخش مهمی از جذابیت این شب به فعالیت‌هایی برمی‌گردد که پس از صرف شام آغاز می‌شود. این آیین‌ها ریشه در ادبیات و باورهای عامیانه مردم شمال دارد.

امیری‌خوانی در شب چله

امیری خوانی در شب چله یکی از تخصص‌های پیرمردهای خانواده است. خواندن اشعار امیر پازواری با لحنی حزین و دلنشین، فضایی معنوی به مجلس می‌بخشد. آمارها نشان می‌دهد که در دهه‌های اخیر، حدود ۳۰% از این اشعار به دلیل عدم انتقال به نسل جدید در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند، اما اخیراً شاهد رشد ۱۵ درصدی بازگشت به این اشعار در میان نسل تحصیل‌کرده بوده‌ایم.

آیین گردو شکستن در مازندران

آیین گردو شکستن در مازندران نوعی تفال به آینده است. هر فرد گردویی انتخاب کرده و با شکستن آن، از کیفیت مغز گردو به وضعیت زندگی خود پی می‌برد. این رسم به ویژه در میان ساکنان مناطق کوهستانی مانند سوادکوه و هزارجریب با جدیت بیشتری (بیش از ۸۰% خانواده‌ها) دنبال می‌شود.

هدایای شب چله؛ سنت «خرچ‌بار» برای تازه عروس‌ها

یکی از رسوم پرهزینه و شیرین، خرید شب یلدا برای عروس در شمال است. در این سنت که به آن «چله‌بَری» یا «خرچ‌بار» می‌گویند، خانواده داماد هدایایی را در سینی‌های بزرگ (مجمعه) قرار داده و به خانه عروس می‌برند.

بررسی‌های اقتصادی نشان می‌دهد که این سنت در طبقه‌های متوسط رو به بالا (حدود ۲۵% جامعه) با تشریفات بیشتری برگزار می‌شود. میانگین سن زوج‌هایی که این مراسم برای آن‌ها برگزار می‌شود، در مناطق شهری بین ۲۴ تا ۲۸ سال و در مناطق روستایی بین ۲۰ تا ۲۵ سال ثبت شده است.

جمع‌بندی و اهمیت حفظ میراث معنوی

چله شو در مازندران فراتر از یک شب‌نشینی ساده، موزه‌ای زنده از آداب، باورها و هنر آشپزی مردم طبرستان است. با وجود تغییرات سبک زندگی، هنوز هم بیش از ۷۰% مردم مازندران ترجیح می‌دهند این شب را در کنار بزرگترها سپری کنند. ما در معلم‌کالا (moallemkala.ir) معتقدیم که آگاهی از این فرهنگ‌ها، به درک بهتر هویت ملی ما کمک می‌کند.

حفظ این سنت‌ها وظیفه‌ای است که بر دوش تمام نسل‌ها، از جمله فرهنگیان و دانش‌آموزان عزیز قرار دارد تا این میراث گرانبها به آیندگان منتقل شود.